Kurye ekonomisi teknolojiyle değil; insan dayanıklılığıyla sınırlı. Bugün yaşanan tıkanma, 'daha hızlı teslimat' çağının ekonomik ve sosyal sınırına gelindiğine işaret ediyor.

Kontak kapatma eylemleri bir sonuç. Asıl mesele, bu sonuçları doğuran platform mimarisi

Türkiye’de “10 dakikada teslimat” vaadiyle büyüyen hızlı teslimat kurye ekonomisi, son birkaç yıldır her ocak ayında aynı başlıklarla tartışmaya açılıyor ve artık yapısal bir tıkanma noktasına gelmiş gözüküyor. Yemek Sepeti, Trendyol Go, Getir ve benzeri platformlarda çalışan kuryelerin art arda gelen “kontak kapatma” eylemleri, sorunun sadece geçici bir ücret anlaşmazlığı değil, modelin kendisiyle ilgili olduğunu gösteriyor.

Gerçi bu sadece Türkiye’ye ait bir sorun değil. Benzer tartışmalar, AB’de “platform çalışanları direktifi”, ABD’de eyalet bazlı düzenlemeler, İngiltere’de kurye davaları üzerinden yürütülüyor.

Ülkemizdeki tıkanma beş ana başlık altında okunabilir.

Gelirler gerçek hayata uymuyor

Doğal olarak, ülkemizdeki ekonomik koşullar altında "kimin geliri, gerçek hayata uyuyor ki" diye soracaksınız ama kuryelerde bir fark şu; gelirleri platform algoritmalarıyla belirleniyor. Ancak bu algoritmaların, akaryakıt, bakım–onarım, sigorta, ekipman ve yaşam maliyeti gibi kalemlerdeki hızlı artışa otomatik uyum sağlamadığı iddia ediliyor.

Bu nedenle, teslimat başına ücretler nominal olarak artsa bile, reel gelir düşüyor. Kurye daha çok çalışıyor, daha fazla risk alıyor; ama ay sonunda eline geçen para gitgide azalıyor. Bu, klasik ücret–emek dengesizliğinden farklı olarak algoritmik bir sıkışma yaratıyor.

“Bağımsız” ama bağımlı: Statü çelişkisi

Platform kuryeleri çoğunlukla, “Esnaf kurye” ya da “Bağımsız çalışan” olarak tanımlıyor. Bunun anlamı şu; rekabet nedeniyle en uygun fiyatı sunmaya savaşan e-ticaret şirketleri, "ücretsiz kargo" hizmetleri sunuyor. Bu yaklaşım, çok sayıda kurye çalıştırmayı biraraya getirince, sigortasız çalışma ortaya çıktı. Ancak çalışma hayatımızda, sigortasız çalıştırma uygun değil. Dolayısıyla 2021'de Türkiye'de yeni kurallar uygulamaya konuldu. Buna göre, kuryelerin çoğu, şahıs şirketi kurarak, bir nevi "esnaf" haline geliyor. GİG Ekonomisi (serbest çalışan) da denilen bu tür çalışmaya benzer kurallar AB'de 2024 yılında uygulamaya konuldu.

Bu e-Ticareti zorlayan bir durum. AB bile ilk tasarıdan geri adım atmış bir sistem ortaya koydu. Ancak kurye sistemi açısından da sürdürülebilir gibi durmuyor. Çünkü serbest çalışan da denilse, fiili durum bunun tam tersi. Çalışma saatini algoritma belirliyor, sipariş dağıtımını algoritma yapıyor, ceza ve ödül sistemi şeffaf değil, hesap kapatma riski tek taraflı. Yani kurye, işçi gibi yönetiliyor, ama işçi haklarına sahip değil.  

Algoritmik yönetim = Muhatap bulamayan emek

Kurye ekonomisinin en kırılgan noktası, insan–makine ilişkisi. Düşük puan almak daha az teslimata, siparişlerin iptal edilmesi cezaya, trafik, hava, kaza durumu “performans düşüşü”ne, yani kazancı azaltan değerlendirmelere yol açıyor.

Bu süreçlerde kuryenin, itiraz edebileceği, muhatap, sendikal muhatap gibi kolektif bir kanal bulmasının genellikle mümkün olmadığı iddia ediliyor. Dolayısıyla, klasik işyerlerinde görülen “yönetici baskısı”ndan daha soyut ama daha sert bir algoritmik tahakküm anlatılıyor.

Platform ekonomisinin gizli maliyeti, riskin kuryelere yüklenmesi

Kurye modelinde risk sistematik olarak platformdan kuryeye aktarılıyor. Yani, trafik kazası, araç arızası, yakıt fiyat artışı, hastalık ya da talep dalgalanması risklerini hep Kurye taşıyor.  Platform ise yalnızca aracılık yazılımı rolünde kalıyor.

Bu, kısa vadede şirket bilançolarını koruyor; ancak uzun vadede emek havuzunu tüketiyor.

Talep var, insan yok: Operasyonel daralma

Bugün Türkiye’de, e-ticaret konusunda talep hâlâ yüksek, restoran ve e-ticaret tarafı büyüyor. Ama anlatılanlara göre, sahada, deneyimli kuryeler sektörden çıkıyor, yeni girenler kısa sürede bırakıyor, devir hızı artıyor, hizmet kalitesi düşüyor. Bu, klasik bir emek arz krizinin erken sinyali.

Üstelik bu sadece Türkiye meselesi değil. Benzer tartışmalar, AB’de “platform çalışanları direktifi”, ABD’de eyalet bazlı düzenlemeler, İngiltere’de kurye davaları üzerinden yürütülüyor.

Çıkış yolu var mı?

Kurye ekonomisinin tıkanıklığı, üç alanda çözüm gerektiriyor:

Asgari gelir ve maliyet endekslemesi

Algoritmik şeffaflık ve itiraz hakkı

Yeni bir “platform çalışanı” hukuki statüsü

Bunlar olmadan sistem ya sürekli kriz üretecek ya da teslimat konforu ciddi biçimde gerileyecek. Kurye ekonomisi, teknolojiyle değil; insan dayanıklılığıyla sınırlı. Bugün yaşanan tıkanma, “daha hızlı teslimat” çağının ekonomik ve sosyal sınırına gelindiğine işaret ediyor. Kontak kapatma eylemleri bir sonuçtur. Asıl mesele, bu sonuçları doğuran platform mimarisidir.

Füsun Sarp Nebil | Teknopolitik