50 milyar dolarlık 10 çılgın proje Türkiye'yi arpa boyu yol götürdü
Betona gömülen 40 milyar dolar Türkiye'yi ileri götürmedi, geri götürdü. Kişi başına gelir 12 bin 500 dolardan 9 bin dolara, Türkiye'nin dünyadaki yeri 15'incilikten 19'unculuğa indi
Son 10 yılda 40 milyar doları çılgın projelere gömdük.
3. Havalimanı: 24.3 milyar dolar
3. Köprü: 3 milyar dolar
Osmangazi Köprüsü: 1.3 milyar dolar
Beştepe Külliyesi: 1 milyar dolar
İstanbul Finans Merkezi (1. Etap): 2.5 milyar dolar
Kuzey Marmara Otoyolu: 2.3 milyar dolar
Ankara Bilkent ve Etlik şehir hastaneleri: 3 milyar dolar
İkitelli Şehir Hastanesi: 2 milyar dolar (yatırım maliyeti)
Bursa ve Mersin şehir hastaneleri: 800 milyon dolar
Evet, bu projelerin birçoğu yap-kirala-devret veya yap-işlet-devret yöntemiyle yapıldı ama sonuçta üstlenici şirketler harcadıkları parayı fazlasıyla devletten ve vatandaştan tahsil edecekler. Zaten bu projeler onların fikri değildi. Kimse, "Şuraya bir köprü kurayım; vatandaş ilgi gösterir de geçerse iyi para kazanırım" diye düşünmedi. Devlet oraya köprü yapılmasına karar verip özel sektöre sipariş etti. Yani 40 milyar doları betona devlet gömdü, başkası değil.
Betona dayalı büyüme modeli Türkiye’yi nereden nereye getirdi? Son 10 yılda kişi başına gelir nereden nereye geldi?
2010: 10.560 dolar
2011: 11.205 dolar
2012: 11.588 dolar
2013: 12.480 dolar
2014: 12.112 dolar
2015: 11.019 dolar
2016: 10.883 dolar
2017: 10.616 dolar
2018: 9.693 dolar
2019: 9.093 dolar
Bir de dünyadaki yerimize bakalım.
2019'un en büyük 20 ekonomisi
(Gayrisafi Yurtiçi Hasıla)
ABD 21.4 trilyon dolar
Çin 14.1 trilyon dolar
Japonya: 5.1 trilyon dolar
Almanya 3.8 trilyon dolar
Hindistan: 2.9 trilyon dolar
İngiltere: 2.7 trilyon dolar
Fransa: 2.7 trilyon dolar
İtalya: 1.9 trilyon dolar
Brezilya: 1.8 trilyon dolar
Kanada: 1.7 trilyon dolar
Rusya: 1.6 trilyon dolar
G. Kore: 1.6 trilyon dolar
İspanya: 1.3 trilyon dolar
Avustralya: 1.3 trilyon dolar
Meksika: 1.2 trilyon dolar
Endonezya: 1.1 trilyon dolar
Hollanda: 902 milyar dolar
Suudi Arabistan: 779 milyar dolar
Türkiye: 743 milyar dolar
İsviçre: 714 milyar dolar
Peki 10 yıl önce dünyada kaçıncı sıradaydık?
2009'un en büyük 20 ekonomisi
(Gayrisafi Yurtiçi Hasıla)
ABD: 14.2 trilyon dolar
Çin: 7.9 trilyon dolar
Japonya: 4.3 trilyon dolar
Hindistan: 3.3 trilyon dolar
Almanya: 2.9 trilyon dolar
Rusya: 2.2 trilyon dolar
İngiltere: 2.1 trilyon dolar
Fransa: 2.1 trilyon dolar
Brezilya: 1.9 trilyon dolar
İtalya: 1.8 trilyon dolar
Meksika: 1.5 trilyon dolar
İspanya: 1.4 trilyon dolar
G. Kore: 1.35 trilyon dolar
Kanada: 1.2 trilyon dolar
Türkiye: 1.02 trilyon dolar
Endonezya: 907 milyar dolar
İran: 839 milyar dolar
Avustralya: 762 milyar dolar
Tayvan: 710 milyar dolar
Hollanda: 671 milyar dolar
Kısacası betona gömülen 40 milyar dolar Türkiye’yi ileri götürmedi, geri götürdü. Kişi başına gelir 12 bin 500 dolardan 9 bin dolara, Türkiye’nin dünyadaki yeri 15’incilikten 19’unculuğa indi. Yanlış yoldan gittiğimiz, yanlış büyüme stratejisi izlediğimiz çok açık değil mi?
İktidar sanki betona dayalı büyüme stratejisi Türkiye’yi bu noktaya getirmemiş, sanki çılgın projeler memleketi geriye değil ileriye götürmüş gibi aynı yolda devam etmeye, bir 12.5 milyar dolar da Kanal İstanbul’a harcamaya karar verdi. Böylece çılgın projelere gömülen para 50 milyar doların da üzerine çıkacak.
Bu para bambaşka şeylere harcanabilirdi. 50 milyar dolar betona değil, bilime, eğitime, yazılıma, teknolojiye harcansa Türkiye bugün bambaşka yerde olurdu.
Bunu yapan bir ülkeye, Çin’e bakalım.
Çin, 2017’de sürücüsüz teknolojilerde dünya liderliğinin ulusal önceliği olduğunu açıklamıştı. Aynı yıl farklı teknoloji şirketlerinin açık kaynak ortamında işbirliği yapmasını sağlayacak "Apollo Projesi"ni başlattı. Çin’in teknoloji şirketleri Baidu, Tencent ve Alibaba, bu proje kapsamında sürücüsüz araçlar üzerinde çalışmaya başladılar. Amerika’daki Silikon Vadisi’nde Çin start-up şirketleri kuruldu. (Çünkü sürücüsüz araç teknolojisinin merkezi orasıydı.) Çin birkaç yılda sürücüsüz araçlarda Amerika’yla yarışır hâle geldi...
"Sürücüsüz araçlar bizim boyumuzu aşar" diyenler için daha basit bir teknolojiye bakalım: Rüzgar türbinleri. Biraz para ve biraz akılla Türkiye rüzgar santrallerinde dünyanın önde gelen ülkeleri arasına girebilirdi. Tek yapması gereken, paranın bir kısmını çılgın projelere değil, bu işe harcamaktı. Bu konuda Mustafa Karakeçili’nin yazılarını özellikle tavsiye ederim.
Yerli rüzgar türbini üretimi için çeşitli Ar-Ge projeleri yapıldı ama hiçbirinin nefesi hedefe ulaşmaya yetmedi. Çünkü iktidarın vizyonu, önceliği, böyle 'vizyonsuz' teknolojiler değil, çılgın projelerdi.
Çünkü yandaş müteahhitler sürücüsüz araçtan, açık kaynak yazılımdan, rüzgar türbininden anlamıyordu. E nasıl rant elde edilecekti?
Barış Soydan
bar.soydan@gmail.com